امتیاز رویتر
اولين امتيازى كه انگليسها براى استخراج معادن ايران در ضمن قرارداد احداث راه آهن و تراموا در زمان ناصرالدين شاه کسب نمودند ، در 25ژوئیه 1872م (1289ه.ق) توسط یکی از اتباع انگلیس به نام جولیوس دورویتربود که این امتیاز از وسعت و محدوده در نوع خود بی نظیر بود که بر اساس ان تمامی خاک کشور ایران به مدت 70سال به رویتر تعلق می گرفت.
اين قرارداد كه در بيست و چهار بند به امضاى ناصرالدين شاه و صدراعظم ميرزاحسين خان سپهسالار و وزراى ديگر رسيده بود در بند يازدهم آن چنين آمده بود كه: « دولت عليه ايران به حكم امتيازنامه و قرارنامه حاضره به اصحاب اين امتياز حق مخصوص و امتياز انحصارى و قطعى مىدهد كه در مدت طول اين امتياز در تمام ممالك ايران معادن زغال سنگ و مس و سرب و پطرول و غيره را و هر معدن ديگر كه ايشان مناسب بدانند كار بكنند و از آنها تمتع بردارند. بغير از آن معادنى كه ملك مردم است و صاحبان آنها در آنها كار مىكنند. در خصوص اين نوع معادن هر گاه كمپانى بخواهد آنها را بخرد بايد با صاحبان آنها بر رضاى طرفين معامله نمايد. بطور وضوح مقرر است كه هيچيك از كارگذاران و مأمورين دولتى و مذهبى و هيچيك از رعايا و تبعه و اشخاص نمىتوانند در خصوص يك معدن ادعاى حق تصرف نمايند مگر در صورتى كه مدت پنج سال علناً و با معرفت و تصديق عامه در آن معدن كار كرده باشد. خارج از اين شرط است.
هر معدنى كه كمپانى پيدا كند مثل زمين ساده و عادى محسوب خواهد شد و از جانب كمپانى به قيمت متداوله آن ولايت خريده خواهد شد و اگر لازم شود. دولت صاحب يا اصحاب آن زمين را مجبور خواهد كرد كه آن را به قيمت متداوله آن ملك به كمپانى بفروشد. دولت معادن طلا و نقره و جواهر را براى خود نگاه مىدارد. از براى کار کردن این نوع معادن دولت می تواند با کمپانی قرار دادهای مخصوص بگذارد.»[1] این امتيازنامه ايران را كاملاً بصورت مستعمره انگلستان درمىآورد، زيرا چنانچه متن امتياز را مورد بررسى قرار دهيم، امتيازنامه به صورتى نوشته شده است كه ايران كاملاً تحت سلطه انگليس قرار مىگرفت از جمله بند اول امتيازنامه به رويتر اجازه داده مىشود، يك يا چند كمپانى احداث نمايد تا در ايران به كارهاى مفيده بپرازند.
بند چهارم امتيازنامه تمام املاكى كه رويتر احتياج داشته باشد، مجاناً در اختيار وى قرار خواهد گرفت.
بند ششم امتيازنامه، به رويتر اجازه داده مىشود هر نوع كالايى كه مىخواهد بدون پرداخت حقگمرك از خارج به ايران وارد نمايد.
بند يازدهم امتيازنامه، تمامى معادن در داخل ايران بجز طلا و نقره و سنگهاى قيمتى در اختيار رويتر قرار مىگرفت.
بند چهاردهم و پانزدهم امتيازنامه، حق بهرهبردارى از تمام جنگلها، آبهاى جارى و رودخانههاى ايران به رويتر واگذار مىگردد.
بند نوزدهم امتيازنامه، گمركات ايران در مدت بيست و پنج سال به رويتر واگذار مىگرديد.
بند بيست و يكم امتيازنامه، به رويتر وعده داده مىشود هرگونه امتياز ديگر كه رويتر بخواهد، به او داده خواهد شد.
بند بيست و دوم امتيازنامه، به رويتر اجازه داده مىشود امتياز خود را به هر شركت و اشخاص ديگرى كه بخواهد واگذار نمايد.
بند بيست و سوم به رويتر اجازه داده مىشود كه هر تعداد كارگر و كاركنان خارجى كه لازم بداند استخدام و به ايران بياورد. و در مقابل اين امتيازنامه، رويتر چهل هزار ليره به شاه پرداخت نموده و از درآمد راهآهن صدى بيست، از معادن صدى پانزده و از جنگلها و آبها صدى پانزده و از گمركات ايران صدى شصت به دولت ايران پس از بهرهبردارى تعلق خواهد گرفت.
درصورت اجراى اين قرارداد، ايران تحت تسلط انگليس قرار مىگرفت وبقدری قرار داد گسترده بود که مقامات انگلیسی نیز از این قرار داد متعجب گردیدند. چنانکه لرد کرزن در این باره می گوید:«کامل ترین و عجیب ترین امتیازی که در طول تاریخ کمتر دیده شده و بموجب آن تمام منابع صنعتی کشوری به یک خارجی تسلیم و تفویض گشته این امتیاز بوده است.»[2]
با وجود تلاش دولت انگلیس در حمایت از تبعه خود رویتر امتیاز مکتسبه او به دلیل مخالفتهای داخلی و خصوصا با دلال امتیاز میرزا حسین خان سپهسالار و همچنین مخالفت روسیه با این امتیاز ، شاه اجبارا قرار داد را ملغی اغلام نمود و این اولین تلاش انگلستان بود برای تسلط بر منابع زیر زمینی و نفت ایران که ناموفق بود.
[1] - تیموری ، ابراهیم ، پیشین،ص110
[2] - تیموری ، ابراهیم، پیشین ، ص97
.jpg)


سلام بر تو و عاشقان دیار علم و ادب که دستانتان بوی تلاش می دهد